Prakkezoatsies.

Al eerder, he’w ’t saam’n, a’k mien goed herinnere, al is ‘ehad oaver prakkezoatsies. Nou, die brach’n mien noe terugge noar 2 december 1944. De aanleiding was eig’nluk de uutneudiging die ‘k elk joarkriege van de burgemeester van Rees, uut Duitsland, um mit de de leed’n van de ”Stichting Dwangarbeiders” uut Apeldoorn, zoas ök elk joar weer, op 9 november, doar in Rees, onder meer te herdenk’n, dat doar in een dakpann’nfabriek honderden Apeldoornse mann’n werd’n onder’ebrach um onder erbarmelijke omstandigheed’n oaverdag in barre koue te wärk’n an tankvall’n teeg’n de geallieerd’n.  9 november was de dag dat in Rees alle nog daar aanwezige joden werd’n gedeporteerd. Vandoar die doatum.

Op 2 december 1944, ’s-maans in alle vrögte had een grote groep Duutse militair’n een cordon um Apeldoorn hen ‘eleg, um bie iedereene en in elk huus, te kiek’n of doar mann’n tussen de 16 en 57 joar waar’n. Op 1 december 1944 had iedereene een bevel in de briev’nbusse ‘ekreeg’n, dat demann’n op de tweed’n december gepakt en gezakt kloar moss’n stoan veur transport. Ze moss’n biezich hebb’n:

“ Warme kleding, stevige schoen’n, dekens, bescherming teeg’n reag’n, eatgerei, mes,vörke en lèèpel, een drinkbeker en boterhammen veur één dag”. Meegebrachte fietsen bleev’n in ut bezit van de eigenaar.

Ja ja….D’r ston ök nog uutdrukkelijk bie dat de vergoeding beston uut goeie kost, reukartkel’n en vief gul’n. Veur de achterblievende familieleei’n zol wo’dd’n ‘ezörgd. A’j probeer’n te ontvluch’n of weerstand zou’n bied’n, zol d’r wodd’n ‘eschoot’n. In de loop van de dag hadd’n ze zo zo’n 11000 jonge’s en mann’n bie mekare ‘edreev’n op utmark’plein en in enkele gebouw’n in die buurte. Allemoale onder strenge bewaking van Duutse soldoat’n mit ut geweer in de aanslag, as ratt’n in een val. Doarnoa werd’n de meest’n in alle soort’n treinwagons ‘efrommeld en af’evoerd noar ons noaste buurland. Onderweg, bie ut plaatsien Werth werd de trein beschoot’n deur geallieerde jagertj’s (vliegtuug’n), wat zo ongeveer 30 dodelijke slachtoffers en veule gewond’n opleverde. Ök Duutse bewakers oaverlèèfd’n ut niet allemoale.

Zoa’k al zei werd een grote groep mann’n onder’ebrach in een dakpann’nfabriek, in ut plaatsien Rees. Die fabriek was noe niet bepoald winddichte, wat in de winterse koue veur erbarmelije omstandigheed’n zörg’n, temeer umdat oaverdag in felle kou in de buut´n lucht ´ewerk moest worden en d’r minimaal te eat’n was, bestoand uut een hompien brood en waterige knolraap’n soep. WC´s en wasgeleag’nheid ontbraak’n groot’ndeels. Veur de buut’nwereld doar waa’n ut allemoale terrorist’n. Ut was dan ök redelijk normaal da’j de kans liep’n um ‘eknuppeld te worden door een kampbewaker, wat menigeene ut lèèv’n hef ‘ekost. Van de beloftes die in ut bevel stonn’n is niks terechte ‘ekomm’n.

Zo he’w eind november, zoas elk joar, in Apeldoorn in ut gemeentehuus en bie ut monument van “De Dwangarbeider” bie ut torentj’n van ´t gemeentehuus de gebeurteniss’n zoas hierveur summier is umschreev’n, herdach.

Biezunder is dat doarbie altied burgers en vertegenwoordigers van de gemeente Rees, woaronder de burgemeester, aanwezig bint. Veur mien gevuul vuult zie zich, nog steeds, plaatsvervang’nd schuldig veur alles wat toen verkeerd is ‘egoan. Hoewel ze doar part nog deel an hebt `ehad.

De prakkezoatsies holt niet op. A’j zo heurt hoe ze mekare in Nederland noe de tente uut vecht. Noe bint ut de “al dan niet vluchteling’n“ die noe “mit bossies” ons lèèv’n prebeert te beinvloed’n.

Terecht of niet, ik snap ut niet meer. Wanneer wodde wie, mit mekar, toch nog is wies.

Wie ’t weet, mag ’t zegg’n. Ik weet ut in ieder geval niet.

Gerrit Nijkamp